Naar meer kwalitatief en toegankelijk bevolkingsonderzoek

Hoe vroeger kanker ontdekt wordt, hoe beter de overlevingskansen en levenskwaliteit van de patiënt. Daarom organiseert de Vlaamse overheid een aantal bevolkingsonderzoeken. Alleen nemen veel mensen die daarvoor uitgenodigd worden, niet deel. Kom op tegen Kanker zocht uit waarom dat zo is en hoe de toegankelijkheid verbeterd kan worden. 

In Vlaanderen zijn er die bevolkingsonderzoeken - systematische screenings - om kanker in een vroeg stadium, nog vóór er klachten of symptomen zijn, op te sporen. De screening voor borstkanker gebeurt via een mammografie, die voor baarmoederhalskanker via een uitstrijkje. Het derde bevolkingsonderzoek, voor dikkedarmkanker, is het enige waar meestal geen dokter aan te pas komt. De test valt thuis in de bus bij iedereen tussen 50 en 74 jaar.

Lore Pil (diensthoofd Preventie & Vroegopsporing bij Kom op tegen Kanker): 'In de enveloppe vind je een buisje en een staafje. Met het staafje prik je een paar keer in je stoelgang. Daarna stop je jet in het buisje en stuur je dat naar het lab. Daar checken ze het staal op bloedsporen, want bloed kan wijzen op darmpoliepen - een mogelijk voorstadium van kanker - of kanker. Enkele weken later ontvang je het resultaat.'

Vindt men in het lab bloed in de stoelgang, dan wordt een kijkonderzoek aangeraden: een coloscopie, waarbij de arts de dikke darm via een dunne flexibele buis bekijkt. Lore: 'Zoals gezegd wijst een afwijkende stoelgangtest niet noodzakelijk op kanker, heel vaak zijn poliepen de oorzaak. De arts verwijdert die meteen tijdens de coloscopie.' 

Simpel, pijnloos en gratis

Hoewel de eerste fase van het bevolkingsonderzoek voor dikkedarmkanker eenvoudig, pijnloos en gratis is, doet maar de helft van de Vlamingen eraan mee. Bij mensen in armoede ligt dat cijfer nog lager. Zij nemen ook minder vaak deel aan het kijkonderzoek. En dat terwijl dikkedarmkanker bij hen net vaker voorkomt. 

Kaat Van Bosstraeten (expert Gelijke Kansen bij Kom op tegen Kanker): 'Het thuisonderzoek is heel eenvoudig. Toch haken opvallend veel mensen in armoede daar al af. Met ons Project 'Vlot op (stoel)gang' -gesteund door de Warmste Week - wilden we uitzoeken waarom dat zo is, en hoe het beter zou kunnen. We hebben eerst geluisterd naar de doelgroep zelf. Zo hadden we gesprekken met hen en observeerden we tijdens inburgeringslessen en informatiesessies in in eenvoudige taal. We organiseerden ook workshops met mensen in armoede, experts en diverse organisaties.' 

Buzz creëren

Op basis van die research formuleert Kom op tegen Kanker nu aanbevelingen die het bevolkingsonderzoek voor dikkedarmkanker toegankelijker moeten maken. Zo helpt het als mensen het bevolkingsonderzoek al kennen vóór de enveloppe in de bus valt. Daarom. is het beter om de enveloppe in alle campagnes en informatie te konen. 

Kaat: 'Nu gaan de testpaketten voor mensen die 50 worden, de deur uit op basis van verjaardagen. Wie in januari jarig is ontvangt dus eerst een pakket, daarna de jarigen van februari, enzovoort. Maar wat als vijftigers uit dezelfde buurt of gemeente allemaal tegelijk hun pakket zouden ontvangen? Dan kunnen verenigingen, huisartsen en apothekers een buzz creëren - voor, tijdens en na de verzending. Mensen zouden elkaar erover aanspreken. Dat helpt om schaamte te overwinnen, want stoelgang blijft een taboeonderwerp.'

Ook heel belangrijk is eerlijkheid en transparantie, besluit Kaat. 'Mensen in armoede hebben vaak nagatieve ervaringen met overheden en zorginstellingen. Hou rekening met dat gebrek aan vertrouwen. En geef vanaf het begin transparant uitleg over het eventuele vervolgonderzoek, ook over het prijskaartje ervan.' 

De reacties op 'Vlot op (stoel)gang' zijn positief. Het Centrum voor Kankeropsporing - dat de bevolkingsonderzoeken organiseert - gaat in 2025 met de aanbevelingen aan de slag en de Vlaamse apothekers plannen in 2026 een Maand van het Bevolkingsonderzoek Dikkedarmkanker. 

Het nut van uitstrijkjes

Veel aanbevelingen uit het 'Vlot op (stoel)gang'-onderzoek kunnen trouwens ook in de andere bevolkingsonderzoeken van pas komen. Bijvoorbeeld om meer vrouwen te informeren en te sensibiliseren over het uitstrijkje. Momenteel doet minder dan de helft mee aan het bevolkingsonderzoek voor baarmoederhalskanker. Lore: 'Zo'n 90 procent van de baarmoederhalskanker wordt veroorzaakt door het humaan papillomavirus (HPV), dat zich via intiem contact verspreidt. Bijna iedereen raakt wel eens besmet, maar bij slechts 1 procent van de vrouwen leidt een infectie ook tot baarmoederhalskanker. Tot nu is de aanbeveling dat alle vrouwen van 25 tot en met 64 jaar om de drie jaar een uitstrijkje laten nemen. Daarop voert het lab onderzoek uit, om afwijkende cellen op te sporen. Vinden ze die, dan wordt het uitstrijkje verder onderzocht op de aanwezigheid van hoog-risico-HPV.'

Omdat het klassieke uitstrijkje nog veel kankers mist, wordt het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker sinds 1 januari op een andere manier georganiseerd. Voor vrouwen van 25 tot en met 29 jaar verandert er niets, vrouwen van 30 tot en met 64 jaar krijgen nu standaar een HPV-test, die ook terugbetaald wordt. 

Lore: 'Hun uitstrijkje wordt dus éérst onderzocht op hoog-risco-HPV. Pas daarna gaat men op zoek naar afwijkende vellen. Het voordeel van die techniek is dat ze meer kankers opspoort, en dat het onderzoek maar om de vijf jaar hoeft te gebeuren. Ook belangrijk om te weten: zelfs als je gevaccineerd bent tegen HPV, is het nuttig om aan het bevolkingsonderzoek deel te nemen. Het vaccin beschermt immers niet tegen alle types van het humaan papillomavirus.'